سخنوری ( سعدی)

 

 هر بیانی چه زبانی و شفاهی و چه کتبی و نوشتاری، یک موضوع عام و کلّی دارد ( که در خطابه عنوان سخن است و درکتاب و مقاله همان نام کتاب و عنوان مقاله می بوده باشد) و نیز مقدمه و پیشگفتاری و چندین عنوان فرعی و یا چندین باب و فصل و بخش دارد و در آخر هم نتیجه ای.

    عنوان کلّی که یک جمله ی بسیار کوتاه و یا یک شبه جمله و یا حتی یک کلمه است، نما ینده ی تمام مطالبی است که در جریان سخنرانی گفته می شود و یا در کتابی نکاشته می شود، و عناوین فرعی که در کتابها، معمولا در اول یا آخر کتاب فهرست می گردد نماینده ی مطالب ذیل عنوان ها است. افراد فهیم و تیز هوش، از عنوان کلّی که در ابتدا القاء می گردد پی می برند که خطیب چه می خواهد بگوید، و با خواندن نام کتاب و یا عنوان های فرعی و نتیجه ی آن حد س می زنند که چه مطالبی در آن کتاب جمع آ وری شده است، چون نام کتاب و عناوین خاص آن عصاره و فشرده و خلاصه ی مجموع مطالب آن کتاب می بوده باشد، مثلا عنوان  « سراج التواریخ» (که اثر وزین و گرانسنگ تاریخی ملا فیض محمد کاتب هزاره می باشد) عصاره ی مطالبی است که در پنج جلد تدوین یافته و تاریخ افغانستان را به بررسی نشسته است.

   و بدین لحاظ فهرست خوانی نوعی از مطالعه و در یافت مطالب محسوب می شود و افرادی که فرصت مطالعه ی تفصیلی ندارند از این نوع مطالعه استفاده می کنند.

     بنابراین عناوین کلّی و نکات و دستوراتی را که در باره ی فن خطابه در اختیار دوستان قرار خواهم داد هر کدام نماینده ی مطالب بسیاری است که باید با دقت و تعمق به آن بنگرید واز مجمل مفصل را بخوانید .

                 طرح سخنرانی :

       سخنرانی بر سه پایه استوار است :

    الف- مقدمه = در آمد : یعنی چگونه باید سخنرانی را آغاز کرد ؟ می توان سخنرانی با یکی از راههای معمول زیر شروع کرد:

1-      با نقل قصّه ی جالب توجه و مربوط به موضوع صحبت

2-      با طرح سؤال یا سوالاتی

3-      با ذکر حقایق جالب توجه وبر انگیزنده ی حس کنجکاوی

4-      با نقل قول از بزرگان

5-        با خواندن یک یا چند بیت شعر

    ب- موضوع = متن : یعنی قسمت اصلی سخنرانی که اندیشه ها و عقاید را بیان می کند، مثال می آورد و مقایسه می کند، موضوع سخنرانی دامنه ی وسیع دارد، واهم آن موارد ذیل است :

1-     سیاسی : که سیاستمداران ، نمایندگان پارلمان و... در زمینه ی مسایل کشوری و جهانی سخنرانی می کنند .

      2-    قضایی : ...

      3-    نظامی : سخنران ، فرمانهای نظامی را برای مقامات بالا یا افراد زیر فرمان ، به صورت        گزارش یا دستورات بیان می نماید

       4-    علمی : سخنران در زمینه های علمی و ادبی بحث می کند

5-      دینی : احکام و مسایل دینی برای آگاهی سامعین بیان می گردد

6-      یکی از اعیاد ملّی یا مذهبی

7-      یکی از نویسندگان و شاعران معاصر

8-      یکی از مخترعان و مکتشفان و دانشمندان

9-       یکی از هنرمندان

10-     یک موضوع تاریخی

11-     رسمی ناپسند ومذمومی که باید از بین برود

12-     یکی از مشکلاتی که در شهر یا منطقه وجود دارد

13-     یک موضوع جهانی مانند لزوم تفاهم میان ملت ها

14-    آزادی فکر، بیان، قلم، و نقش و تأثیر آن در پیشرفت فرهنگ و تمدن

و....

ج- نتیجه گیری و پایان دادن به سخنرانی :

1-      خلاصه کردن مطالب گفته شده و ذکر نکات لازم

2-      خواندن شعر مناسب و بجا و زیبا و یا نکته ی شاعرانه

3-      یادآوری آیاتی از کتاب آسمانی

4-      ستودن شنوندگان و سپاسگذاری از آنان

5-      به فعالیت وا داشتن شنوندگان

6-      ذکر مطلب شیرین و خنده دار

7-      اوج گرفتن و مطالب و نکات مؤثر گفتن

8-      نتیجه ی مناسب گرفتن و تهییج شنوندگان به اجرای آن

              خصوصیات لازم برای سخنران :

   الف-  خصوصیات روشنگری و روشنفکری:

1-      بصیرت و دانایی .

2-      قضاوت درست .

3-      قدرت تفکر و تحلیل.

 ب- خصوصیات عاطفی و جسمی :

      1-اثبات افکار و عقاید و احساسات .

      2- کنترل احساسات .

      3- قدرت و توانایی جسمی .

ج- خصوصیات اخلاقی :

1- راستی و درستی

     2- جرأت و شهامت

     3 - اعتماد به نفس

     4 – خجالت نکشیدن

    5- صمیمیت و وفاداری

د- خصوصیات اجتماعی:

    1- خون گرمی و خوش مشربی.

    2- تحمل و برد باری و تساهل و تحمل شنیدن عقاید دیگران .

    3- اظهار همدردی .

                معیارها و نکات و دستورات لازم :

    1- چیزی برای گفتن داشته باشیم .

    2- اصول بلاغت را فرا بگیریم = سخن را رسا و بدون ضعف تألیف ادا کنیم ، با مقتضای حال و مقام مجلس و مخاطبان سخن بگوییم، سخن را خوشایند و زیبا ادا کنیم تا شنوندگان را نرنجانیم .

    3- قواعد فن خطابه را یاد بگیریم.

    4- زیاد مطالعه کنیم و اطلاعات لازم را فرا هم کنیم، معلومات تاریخی، علمی، هنری، ادبی و محفوظات الفاظ زیبا و آیات و روایات و اشعار و ضرب المثلها و حکایات زیاد داشته باشیم تا بتوانیم طرح حقایق و مطالب کنیم و شنوندگان را ترغیب و اقناع نماییم.

    5- زیاد تمرین کنیم تا روان و بی تکلف سخن بگوییم.

    6- در سخن گفتن باید سه مرحله را بپیماییم:

 الف: باید بدانیم که چه بگوییم، خلق و ایجاد معانی کنیم چون تا معانی نباشد لفظی نیست.

 ب: باید بدانیم که به چه ترتیب بگوییم، معانی ذهنی را چگونه طرح بندی کنیم، از کجا شروع نماییم، موضوع مورد نظر را چگونه پرورش دهیم و تجزیه و تحلیل کنیم و چگونه به پایان برسانیم .

د: باید بدانیم که معانی ذهنی را در قالب چه الفاظ و عباراتی بریزیم، و به بیان دیگر : چه لباسی بر تن مفاهیم و مطالب مورد بحث بپوشانیم .

    7- کلمات مبتذل و رکیک و توهین آمیز بکار نبریم .

    8- سعی کنیم لغات و کلمات را در جاهای مناسب بکار ببریم .

     9- کلمات مهم را با تأکید و محکم ادا کنیم .

     10- جملات مبهم را با آوردن مثال روشن نماییم .

     11- بعد از بیان هر نکته ی مهمی کمی تأمل کنیم .

     12- از استعمال کلمات تردید آمیز مانند: به نظر من، شاید، گویا، ممکن است، احتمال دارد، از چند حال بیرون نیست، و امثال اینها خود داری نماییم، چون از نفوذ کلام می کاهد .

     13- هرگز چنین نگوییم : « فکر می کنم گفتنی ها را گفته باشم و بهتر است به کلام خود خاتمه بدهم»  چون ما را کم مایه جلوه می دهد.

     14- هرگز شکسته نفسی و اظهار عجز نکنیم، و نگوییم « من سخنران نیستم، کوچکتر از آنم که بتوانم در جمع شما صحبت کنم ، حرفی برای گفتن ندارم ، آماده ی نطق نیستم ، مطالب در خور شأن مجلس در ذهن ندارم و... چون شنوندگان طبعا چنین قضاوت خواهند کرد، هرچند مطالب عالی و مفید بگوییم جدّی نخواهند گرفت .

     15- باید کلام را با جمله های حساب شده و متین وجدی شروع کنیم، تا شنوندگان تا پایان مشتاق شنیدن باشند .

     16- تکیه کلام های مثلا، بالاخره، فهمیده شد، توجه بفرمایید و... را ترک کنیم .

     17- از استعمال کلمات و جملات عامیانه پرهیز نماییم .

     18- در حین سخنرانی به فکر زیبایی الفاظ و جمله ها نباشیم که از اصل مطلب منصرف و منحرف می شویم، ادا کردن الفاظ و جملات زیبا را بر اثر تمرین و ممارست یاد بگیریم بطوری که در حین سخنرانی بدون فکر و بی تکلف الفاظ و جملات زیبا بر زبان ما جاری و ساری شود .

   19 – از کلی گویی و مجمل گذاردن مطلب خودداری کنیم .

     20- از حاشیه روی بی جا پرهیز کنیم و موضوع اصلی سخنرانی تحت الشعاع امثال و حکایات و شواهدی که برای اثبات موضوع می آ وریم قرار نگیرد، و اکتفا به قدر لازم شود، و سعی کنیم تهیه ی عالی و یک انجام عالی برای سخنرانی پیدا کنیم و بقیه را کوتاه نماییم .

     21- به سخنان و مطالبی که می گوییم خود ایمان و اعتقاد داشته باشیم، چون گفته اند : «سخنی که از دل برخیزد بردل نشیند ».

     22- آنچنان صحبت نماییم که شنوندگان منظور ما را درک نماید.

     23- اگر جلسه مرکّب از اهل سواد و عوام است رعایت سطح فکری اکثر را نماییم و از دستور « کلّم الناس علی قدر عقولهم » پیروی کنیم .

    24- سخنان خود را با اظهار نظر صاحب نظران قوّت بخشیم .

    25- با ذکر منابع و مدارک، سخنان خو د را مستند نماییم .

    26- شنوندگان را نادان و کم اطلاع تصوّر نکنیم، اما در عین حال آنان را چنان فرض نماییم که نسبت به موضوع مورد نظر ما چیزی نمی دانند و جمع شده اند که از ما بشنوند.

    27- از سبک و روش سخنرانی دیگران تقلید نکنیم .

    28- سخنرانی خود را قبلا تدوین و یادداشت نماییم .

     29- عناوین و سر فصل های مطالب سخنرانی خود را در ورق کوچکی بنویسیم و با خود داشته باشیم چون هم باعث قوّت قلب می شود و هم اینکه با نگاهی به آن مطلبی نا گفته نمی ماند، ولی حتی الا مکان به یاد داشت مان نگاه نکنیم، چون شنونده را کسل می کند.

   30- از تجربه ی سخنوران نامی و مشهور استفاده نماییم .

    31- قبل از وقت در باره ی آنچه می گوییم همواره بیندیشیم وسعی کنیم طرح را مناسب تر کنیم .

   32- در حین سخنرانی همواره جلب توجه شنونده نماییم .

    33 - اگر خسته هستیم سخنرانی نکنیم .

     34- قبل از سخنرانی خستگی ها و گرفتاری ها وپریشانی ها را از خود دور کنیم تا در حین سخنرانی گرفتار ی و خشم و پریشانی و حواس پرتی و... نداشته باشیم .

   35- اگر در حین سخنرانی حواس مان پرت شد اندکی صبر کنیم .

   36- شتاب نکنیم و نفس بکشیم و به پیش برویم .

    37- قبل از شروع سخنرانی کمی مکث نماییم تا توجه شنوندگان را جلب کنیم .

    38- قبل از سخنرانی غذای زیاد نخوریم و زیاد گرسنه هم نباشیم .

      39- لباس مرتب و تمیز بپوشیم و سر و وضع مان را برابر کنیم.

     40- لبخند بر لب داشته باشیم .

      41- آنچنان با شنوندگان روبرو شویم که احساس کنند از دیدن آنان خوشحالیم .

    42- از خودستایی پرهیز نماییم .

      43- رفتارمان متین و موقر باشد.

     44- نگاه خود را بین شنوندگان تقسیم کنیم و به هر سو نظر کنیم .

    45- حرکات سر و دست خود را با گفتارمان مناسب نماییم .

     46- در حین صحبت آب ننوشیم .

    47- هیچ ژستی در موقع سخنرانی به خود نگرفته عادی و راست با یستیم.

   48- اگر ایستاده سخنرانی کنیم بهتر است مگر در صورت ضرورت.

  49- در حین سخنرانی  با موی و ریش و سبیل و دکمه لباس و تسبیح و... بازی نکنیم چون موجب انحراف توجه شنوندگان از موضوع و مطالب سخنرانی می شود .

 50- در حین سخنرانی، پهلوی مان و مقابل چشم حضّار کسی ننشیند .

51- اگر جلسه دایره ای است، طرفین میز سخنرانی مان کسی نباشد .

52- گل و گلدان، عکس و پوستر و هرچیزی که جلب توجه شنوندگان کنند روی میز و جلوی منبر سخنرانی مان نباشد.

53- اگر مکان سخنرانی بزرگ و شنوندگان کم باشند، شنوندگان باید جلو ی میز خطابه جمع بنشینند .

54- در جلسات بزرگ باید از بلند گو استفاده کنیم .

55- اگر افراد مستمع کم باشند باید اتاق کوچک در نظر گرفته شود و بدون بلند گو صحبت کنیم .

 56- با صدای رسا و واضح صحبت کنیم .

 57- صدای مان را به طور مناسب بلند و پایین نماییم و با آهنگ یکنواخت صحبت نکنیم .

58- زیاد نیرو و انرژی مصرف نکنیم و باید طوری صحبت کنیم که تا پایان سخنرانی انرژی لازم را داشته باشیم .

59- در حین سخنرانی بی مورد عصبانی نشده و فریاد نکشیم .

60- وقت و مدت را رعایت کنیم .

61- اگر سخنرانی در موضوعی باشد که باید از آمار و ارقام و جزئیات زیادی استفاده نمود، آن آمار و ارقام و جزئیات را یادداشت نماییم تا بتوانیم دقیق ارایه بدهیم .

62- سخنرانی را شغل و حرفه ی خود قرار ندهیم بلکه از باب ایفای وظیفه و بیداری و آگاهی و نیازهای جامعه به سخنرانی روی آوریم .

        بعد از سخنرانی از خود بپرسیم :

1- آنچه می خواستیم بگوییم چه بود ؟

2- آنچه گفتیم چه بود ؟

3- آنچه دیگران در باره ی سخنرانی ما می گویند چیست ؟

در پایان گفتنی است که اگر موضوع سخنرانی ما عالی و مفید باشد و با رعایت اصول و ارکان و قواعد و دستورات این فن انجام گرفته باشد، توسط علاقمندان ضبط و از نوار پیاده خواهد شد و بدون دخل و تصرف و یا با اندک ویرایشی به شکل جزوه و اگر چندین سخنرانی پیرامون موضوع واحد یا موضوعات مربوط به هم باشند به صورت کتاب در خواهد آمد و ماندگار خواهد شد .

   چنانکه بیشتر آثار بزرگان و سخنوران شهیر مجموعه ی سخنرانی های آنهاست، مثلا مرحوم علامه محمد تقی جعفری، مرحوم محمد تقی فلسفی، مرحوم شهید مطهری، مرحوم دکتر علی شریعتی و ... کتابهای که مجموعه ی سخنرانی های آن بزرگواران است بیشتر از آثار قلمی شان می بوده باشد .

   پس بکوشیم پیرامون موضوعات مهم و بکر و تازه سخنرانی کنیم، بر طبق قواعد و اصول سخن بگوییم تا به شکل جزوه و کتاب جاودان شود و به مرور زمان به دیار عدم و فراموشی سپرده نشود.

تــــیر سخــــنت به آب شلیــــک مـــــکن

بیهـــــــوده وبی حــــساب شلیــــک مکن

حرف و عمل تو چون سلاح است وخشاب

هوش دار کـــه بی خشــــاب شلیـــک مکن

« جواد محدّثی»

بدون فرا گرفتن قواعد و اصول فن سخنوری، سخن گفتن در آب شلیک کردن و بی حساب تیر انداختن و بی خشاب شلیک نمودن است، وبا ید حساب شده و با هدف به سخنرانی بپردازیم .

سخن بهتر از گوهر آبدار

                     چوبر جایگه بربرندش بکار                   

  « فردوسی »

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

منابع و مآخذ :

1- بر سمند سخن – گفتار شانزدهم   ( سخنوری)  تألیف : دکتر نادر وزین پور.

2-روشها – روش خطابه و سخنوری – تألیف : جواد محدثی.

3- شیوه ی بیان – تألیف : مهدی صدیقی .

4- فارسی و آیین نگارش – سال سوم دبیرستان .

5 آموزش فن سخن گفتن – تألیف : دکتر رجبعلی مظلومی .

6- سخن و سخنوری از نظر بیان وفن خطابه – تألیف : محمد تقی فلسفی.

7- دفتر یادداشت ها ،  از نگارنده (محمد علی برهانی)

 

نوشته شده در شنبه 1387/07/27ساعت توسط مبین بهرازفر|